Nedfallstekst 04

Eg grip i blinde etter ei bok på nattbordet. Eg får tak i ein telefonkatalog, eg legg han frå meg.

Eg grip ein gong til og får tak i eit rutebok, eg tek ho opp. Det er ruteboka til Norges Statsbaner, utgåva frå 1963. Ho er såleis ikkje lenger heilt ny. Når det gjeld jarnvegar, skulle vel ikkje så mykje ha blitt annleis i dei siste åra, det blir ikkje lagt fleire nye linjer lenger, i alle fall ikkje i Europa. Kan hende har dei fått i stand eit snøggare samband her og der, ei linje som knyter betre kontakt, kan hende har dei spart inn eit par minutt eller også ein time, som kan kome systemet til gode ein annan stad, ikkje meir, meir er det truleg ikkje. For meg er det heller ikkje tida så mykje om å gjere som stadene og avstandane frå den eine staden til den andre og frå meg, som nå ligg i senga, langt frå Norge, og les i ruteboka. Avstandane er alltid dei same, det kan ein i det minste vera trygg på.

Den norske ruteboka er ei god bok. Ho har ikkje eit ord, eit tal eller eit teikn for mykje. Sant nok, denne velgjerande forma for konsentrasjon om det vesentlege ved emnet har ruteboka felles med andre rutebøker, kvar einaste sann rutebok gir rom for aktuelle fakta, som berre endrar seg i liten grad, etter årstidene, og det er berre to av dei: sommar og vinter. Ingen haust og ingen vår. Symbola er like klåre som bilete for born, gøymer seg ikkje, er heller vilkår for å forstå boka, openberrar seg i klåre teikn og streng orden: tidene for tog som går og tog som kjem står for faktiske hendingar med full dekning i røyndomen: tog kjem, tog går. Og for kvar linje går tida, skifter tid og stad for det som skjer. Og omvendt: kvar reise sannar det relativt truverdige ved denne boka, som ikkje kjenner andre motiv enn å vere truverdig, for utan det ville ho ha vore meiningslaus - , - men i den norske ruteboka står meir, om ein berre veit å lesa rett. Mellom linjene breier dei store avstandane seg ut, det opnar seg eit ublidt, luftig spelerom, som togtidene berre uklårt gir konturane av, utan å nemna det eller røyna det; dei berre stikk ut grensene mellom denne staden som ligg i Ingenmannsland, og den andre staden som likeins ligg i Ingenmannsland, men i eit anna Ingenmannsland, der segna om første staden blir fortald i ein versjon som høver for den andre staden og ikkje kan tolast av den første, og på den tredje staden, som ligg i endå eit anna Ingenmannsland, har ei anna segn slege seg ned, som gjer segnene frå andre stader til skamme, den fjerde staden er snøggtogs-stasjon, der har det ikkje levd noka segn meir på lenge.

Dalane er hundrevis av kilometer lange, og i desse dalane høyrer eg den fjerne lyden av toget som susar over den myrgrøne fjellvidda der ingen menneske bur, eg står og har denne lyden frå toget i øyra, der fer det, kryp det lett oppover bakke og over eit myrlendt vasskilje som surklar av væte, og så lett nedover att, inn i andre dalar, mellom to grå bergvegger, nedover - , høyrer eg ekkoet av hjula på skjenene, eller -

endå betre: står eg sjølv på toget, i lyset frå ein nordleg etter-middag, mellom dei vassrette strålane frå ei sol som berre står stilt og søkjer ein stad å gå under og lenge ikkje finn han; som lyser gjennom vindaugo og under vognene og i farten stemplar avtrykk av skuggeobjekta sine på markene, formlause eller mangekanta, spisse og kantete, heilt til fjellranda og over den,

og eg er meg sjølv, mitt bilete, mi mørke overflate og mine konturar, korleis dei blir borne eller dregne eller skuva langs avsatsane langt der borte, gjennom skogkratt, skeive, langsetter bjørker og graner og over knausane og brått rette og nære og loddrette over ei lita tømmerkoje, og eg ser meg ført langt bort frå meg sjølv, ser meg fjern og liten og ser meg nær att og kjempestor og ørliten att, eg er her og eg er ikkje her, eg er der borte og atter her og så langt borte frå meg sjølv att.

-----

Eg les altså i denne ruteboka. Les der til dømes om ei sidelinje som fører over Hamar til Støren, over Elverum, Tynset og Røros. Trass i desse klangfulle mellom-stasjonane kjem karakteren av sidespor klårt til syne. Mellom endestasjonane som er trykte med feite typar, tek desse tre tynne namna seg misnøgde ut, glanslause born som ikkje fyller desse namna, avkom som berre byd på vonbrot, vakta frå begge sider av to feite foreldre, Støren den lyse mora, Hamar den mørke faren, det lyder som eit sorgsamt eventyr, fortalt ved ein svart peis.

Røros. Det har eg sett bilete av. Der ligg det som ein siste utpost, før vegen blir borte i eit ugjestmildt terreng, i strok som er så trugande og så lite tilgjengelege at ein ventar i årevis med å gjere nokon framstøyt, og leiren blir til eit evig haustkvarter for granskarar som byrjar å bli gamle og har mist målet av syne, som har gløymt det og nå granskar vagt etter det geografiske opphavet til eit tungsinn - ein nordisk variant, for den sudlege er utgranska og utnytta for lenge sidan - eit tungsinn ein har vore på jakt etter lenge utan å få tak på det, endå det ligg løynt i krokane i trehusa og i dei opptørka hagane bakom dei og voggar som ein vind over vegane, verken kald eller varm. Eg ser denne vinden for meg. Langt der borte over skogane, bak ein himmel som heng tung og låg, dreg ein tidleg vinter oppover, men folk er førebudde på han. Ein jarnvegs-stasjon var ikkje å sjå på biletet, det fanst ingen veg ut. Men derimot telefonstolpar.

Elverum og Tynset veit eg ingen ting om, men dei òg lovar noko, Elverum med si nøytrumsending kanskje mindre enn Tynset. Ja, Tynset på grunn av y-en. Der det er ein y, ligg det ikkje så reint sjeldan ein løyndom bak, men ofte berre mytologi. Tynset kling nå likevel ikkje som mytologi, det gjer heller Røros. Om eg ikkje hadde sett biletet, ville namnet fått meg til å tenkja på ei øy, på ei strand, der ei gudinne føddest av skum og for lengst er blitt til skum att, opptært av lengt etter udøyelegdom.

-----

Hamar derimot. Der har eg ein gong vore, ved eit reint tilfelle, som på så mange stader. Var eg åleine? Ja, eg var åleine. Eg kom, så vidt eg minnest, frå Lillehammer. Hamar har eit jarnvegsmuseum, men der var eg ikkje. Kvifor ikkje, men det er borte for meg nå, i og for seg er eg interessert i jarnvegar. Eg kan minnast gatelykter i støypejarn, positive men ikkje prisverdige eigenskapar, vel verde eit prospektkort, men ikkje to. Ein stad der lite har vore, og som heller ikkje lovar mykje for framtida, men som ein heller ikkje kan kome utanom. Eit bispesete. I eit bispesete kjem alltid biskopen til syne einkvan staden, i den falma og likevel langt frå uverdige sandsteins-bygningen til ein dugande og framstegsvennleg forgjengar som jamvel spela fotball og ved det opna nye vegar for kyrkja si, i eit brillepars strenge metallinnfatning bak tette, stive gardiner, i dei vaktsame augo bakom brillene, eller i blikket til ein vert som er stolt over at ingen upassande vits blir fortald i stovene hans. Og likevel er ikkje Hamar heilt fri for løyndom, der byen ligg, laust samansett av tre og stein og ingen stad marmor, mellom berg og skog og knausar, med jarnvegsmuséet og stasjonen og hovudlinja sørover til Oslo og samband til Göteborg og nordover til Trondheim og endå lenger, langt ut over polarsirkelen, og sidelinja til Støren og Elverum, Tynset og Røros, og endå eit par sidelinjer til, som blir borte i granskogen utanfor byen, og fuglane veit kvar dei fører stad. Det ber i veg i brå, vide svingar, kvar linje i ein stor, rund boge, slik berre ein rallar kunne få det til, for han er den einaste som har rådvelde over terrenget. Den gongen, det var vel i november eller desember, førte alle linjene inn i skodda, og den må eg òg ha brøytt meg fram gjennom, på vegen frå Lillehammer, ein veg som liknar eit spørjeteikn. Kanskje det også berre er skodde og sidelinjer som gjer at eg nå lenge etter er i stand til å sjå noko visst løyndomsfullt ved staden; sant å seia taper biletet både konturar, innhald og farge når eg deler det opp slik og set det saman att. Dette er fenomen som eg også i dag stiller meg kritisk til, slik er det kanskje: det gjeld å skilja ut kva som er løyndom og kva som er skodde. Eg burde freista å setje ei skoddegrense i siste omgang.

-----------------------------------------------------------------------------

Utdraget ovanfor er frå

romanen "Tynset" av Wolfgang Hildesheimer

Omsett til  norsk av Åse-Marie Nesse

Det Norske Samlaget, Oslo 1966

--------------------------------------------------------------------------------------------

Informasjon på bokomslaget:

Han kjem aldri til Tynset. Han ligg ei svevnlaus natt i "vintersenga" si, langt sør i Europa, og les i den norske ruteboka. Han blir fascinert av namnet TYNSET. Det blir utgangspunkt for ei indre reise i natta: Bilete etter bilete stig fram, symbol og draum, minne og fantasering i angst og fryd, ei assosiasjonsrekkje som femner om alt frå Hamlets far til Attikas hanar, frå Mozart til Auschwitz - til saman ein stor roman.

WOLFGANG HILDESHEIMER er fødd i 1916 i Hamburg og voks opp i Tyskland, men har sidan m.a. budd i England, Israel og Sveits. Han har prøvd seg som målar, og ei tid var han engelsk offiser i Haifa og Jerusalem. Etter krigen var han tolk ved Nürnberg-prosessen. Det er først i dei seinare år han har gjort seg kjend som forfattar, med skodespel, høyrespel, noveller og romanar. Han fekk sitt store gjennombrot med romanen "Tynset" i 1965. Mange kritikarar er samde om at denne boka kjem til å bli ståande som eit av dei viktigaste verk i tysk etterkrigslitteratur. Hildesheimer er med i gruppe 47. Han har aldri vore på Tynset.

-------------------------------------------------------------------------------------------

Gruppe 47: Gruppe tyske forfattere med et venstredemokratisk politisk og samfunnskritisk engasjement som fra 1947 årlig møttes til diskusjon og kritikk av hverandres verker. Til gruppen hørte bl.a. Hans Werner Richter (grunnleggeren), Heinrich Böll, Ingeborg Bachmann, Günter Eich, Hans Magnus Enzensberger, Günter Grass, Wolfgang Hildesheimer, Walter Jens, Uwe Johnson, Siegfried Lenz, Wolfdietrich Schnurre, Martin Walser, Peter Weiss. Gruppen ble oppløst i slutten av 1960-årene. (Kjelde: Store norske leksikon, nettutgåva)

Index: Nedfallstekstar