Seamus Heaney: Sansen for plassen

(Utdrag frå essayet "Poesiens gjenoppretting")

 


Professorar i poesi, apologetikarar for den, utøvarar av den, frå Sir Philip Sidney til Wallace Stevens, alle blir før eller seinare freista til å vise korleis poesiens eksistens som kunstart relaterer seg til vår eksistens som borgarar i eit samfunn - korleis den er "i bruk i dag". Bak slike forsvar og rettferdiggjeringar står, same kor langt dei har fjerna seg frå han, Platon og spør kva for særskilde privilegier eller nyttige påverknader poesien kan ha i polis. Men Platons idéverd er òg appelldomstolen den poetiske skaparkrafta vender seg til når den prøver å gjenopprette det som måtte vere gale eller uuthaldeleg i dei rådande tilhøva. Dessutan er "nyttige" eller "praktiske" reaksjonar på desse same tilhøva òg utleidde av forestilte standardar: poetiske fiksjonar, draumen om alternative verder, og kan styrke både styresmakter og revolusjonære. Det er berre det at styresmakter og revolusjonære tvingar samfunnet til å ta til seg forma i sine forestillingar, medan poetar karakteristisk nok er meir opptatt av å påverke sine eigne og lesaranes kjensle av kva som er mogeleg eller ønskjeleg eller, djupast sett, forestillbart. Det edle ved poesien, seier Wallace Stevens, "er ein vold innafrå som vernar oss mot ein vold utanfrå". Det er forestillingsevna som pressar attende mot presset frå røyndomen.

Stevens er, idet han kjem fram til denne konklusjonen i essayet "The Noble Rider and the Sounds of Words" ("Den edle ryttaren og ordas lydar") nøye med å insistere på at hans eigne ord er meint å vere meir enn klangfulle, og denne iveren er forståeleg. Det er som om han forestiller seg at han svarer på utropet frå ein misnøgd møteplagar i massen av dei Tony Harrison kallar "rabarbarane", ein som ropar ut mot mystifiseringa i kunsten og mot korleis dei store i estetikken nektar å dele den med andre. "I vår tid," protesterer møteplagaren, og er eit ekko av noko han har lese ein plass, "må menneskets lagnad bli forstått i politiske termar". Og i hans forståing, som i forståinga til dei fleste som protesterer mot at poesien blir tillagd ei eller anna metafysisk kraft, skal desse termane vere henta frå omveltinganes politikk, frå gjenopprettingas politikk, frå den politikken som skal stadfeste det som er nekta ei stemme. Møteplagaren vår vil med andre ord at poesien skal vere meir enn ein oppdikta reaksjon på tilhøve i verda; han eller ho ønskjer sterkt å vite kvifor den ikkje kan vere ein anvendt kunst, og bevege seg slik at den prøver å betre på desse tilhøva gjennom direkte handling.

Møteplagaren vil difor ha liten sympati med Wallace Stevens, som slår fast at poeten er viktig for di han "skaper ei verd vi uopphøyrleg og uvitande vender oss mot, og . . . gir liv til dei overlegne fiksjonane som vi ikkje kan forestille oss [den verda] utan" - noko som betyr at dersom vår gitte erfaring er ein labyrint, kan det umogelege i å kome seg fram i den likevel bli trassa ved at poeten skaper noko som tilsvarer labyrinten, og slik presenterer for seg sjølv og oss ei levande erfaring av den. Ei slik handling bryt ikkje inn i det faktiske, men gir medvitet ein sjanse til å sjå sin lagnad, kjenne sine evner og øve seg på vandringar på alle slags dristige måtar, og er slik like velgjerande for poeten som for lesarane. Poesien tilbyr ein respons på røyndomen, som verkar frigjerande og bekreftande på den einskilde, men likevel kan eg skjøne kvifor ein politisk aktivist vil avvise ein slik funksjon som utilstrekkeleg. For aktivisten vil det ikkje vere noko poeng i å oppleve ein orden som forstår kva som skjer, men som ikkje sjølv er i stand til å gjere noko med dei verkelege tilhøva. Dei stridande partane slår seg ikkje til tols berre med eit bilete - same kor nytt eller originalt det er - av det kraftfeltet der dei stridest. Dei kjem alltid til å ville at poesiens gjenoppretting skal vere ei brekkstang med kraft på deira side; dei vil at heile tyngda skal falle ned på deira vektskål.

Så dersom du er ein engelsk poet ved fronten i første verdskrig vil du kjenne presset mot deg til å bidra til krigsinnsatsen, helst ved å få fiendens andlet til å sjå umenneskeleg ut. Dersom du er ein irsk poet i kjølvatnet av 1916-avrettingane, vil du kjenne presset mot deg til å håne tyrraniet i makta bak avrettingane. Dersom du er ein amerikansk poet på høgda av Vietnamkrigen, vil den offisielle forventninga vere at du retorisk skal veifte med flagget. I desse tilfella vil det å sjå på den tyske soldaten som ein venn og ein du hemmeleg deler lagnad med, å sjå på dei britiske styresmaktene som eit organ som også er i stand til å halde ord, å sjå på det søraustasiatiske felttoget som eit imperialistisk forræderi, å gjere noko av dette ville vere å legge kompliserande faktorar til, der det generelle ønsket er om forenkling.

Slike kompletterande gester frustrerer den allmenne forventinga om solidaritet, men dei har politisk kraft. Nett den makta dei har til å forverre, er ein garanti for at dei verkar. Dei er særskilde tilfelle av ei kraft Simone Weil på sitt typisk ekstreme og konsise vis skreiv om i boka Tyngda og nåden. Der skreiv ho:

"Dersom vi veit på kva måte samfunnet er ute av balanse, må vi gjere det vi kan for å legge vekt til den skåla som er lettast . . . vi må danne oss ei oppfatning av likevekt og heile tida vere klare til å skifte side, på same måte som rettferda, "denne rømlingen frå erobraranes leir".

Dette er heilt klart i samvar med djupstrukturar i tanke og kjensle som har festa seg gjennom mange hundreår med kristen lære, og frå Jesu paradoksale identifisering med dei elendiges liv. Og så langt som poesien er ei utviding og foredling av dei ekstreme innsiktene i medvitet, og av dei mest uventa forståingane i språket, uttrykker den òg korleis Weils lov fungerer.

"Lydnad mot tyngdekrafta. Den største synda." Det skriv Simone Weil òg i Tyngda og nåden". Faktisk er heile boka opplyst av tanken om motvekt, om gjenoppretting - å få røyndommens vektskåler til å vippe mot ei eller anna transcendent likevekt. Og i den poetiske verksemda er det òg ein tendens til å plassere ein motrøyndom i skålene - ein røyndom som berre kan forestillast, men som likevel har vekt, fordi den er forestilt innanfor den dragande kraft det verkelege har, og difor kan vege mot og bli ei motvekt til den historiske situasjonen. Denne gjenopprettande verknaden poesien kan ha, kjem av at den i eit glimt får ein til å sjå eit alternativ, den avslører eit potensiale som blir fornekta og truga av omstenda. Og nokre gonger blir sjølvsagt ei slik avsløring, ein gong lagd ned i diktet, til ein personleg standard for poeten, på det medvitsplanet som er etablert i diktet, slik at han eller ho frå då av møysommeleg må vere vitne i hans eller hennar eige liv.

Særleg i dette hundreåret, frå Wilfred Owen til Irina Ratusjinskaja, har mange poetar av prinsipp, i einsemd, utan nokon garanti for å lykkast, og som følgje av logikken i arbeidet deira, nekta å lyde tyngdekrafta. Desse poetane står som representantar for ei handling som får verdi proporsjonalt med at den er utan umiddelbar praktisk verknad, og ansvaret dei tok på seg overfor det kritikarane før kalla "visjon" eller "moralsk forplikting" vart så stort at det førte dei utover den magiske krinsen i det kunstnarlege rommet og vidare, forbi heimleg privatliv, sosial tilpassing og minimale etiske forventningar, og inn i vitnets einsame rolle. Det er karakteristisk for menneske med slikt åndeleg hald å ha ein tendens til å nedtone det heroiske aspektet ved det dei driv med, og i staden insistere på den strengt kunstnarlege disiplin som er i hjarta av kallet. Likevel er det eit faktum at for dei forfattarane eg har nemnt, og andre som dei - Osip Mandelstam og Czeslaw Milosz, til dømes - representerer poesiens gjenoppretting noko i retning av ei praktisering av dygda håp, slik den blir forstått av Václav Havel. Faktisk kan det Havel har å seie om håpet også seiast om poesien: den er

ein tilstand i medvitet, ikkje ein tilstand i verda. Enten har vi håpet i oss eller så har vi det ikkje; det er ein dimensjon i sjela, og det er ikkje essensielt avhengig av ein eller annan observasjon av verda, eller av ei vurdering av situasjonen . . . Det er ei orientering i ånda, ei orientering i hjarta, det transcenderer den verd som blir umiddelbart erfart, og er forankra ein stad utanfor den verdas horisontar. Eg trur ikkje ein kan forklare det som avleidd av berre noko her, ei rørsle, eller av eit lykkebringande teikn i verda. Eg trur at dei djupaste røtene er i det transcendentale, nett slik røtene til det menneskelege ansvaret også er det . . . Det er ikkje overtydinga om at noko kjem til å gå bra, men vissa om at noko har meining, same korleis det går.

Når ein i samtida løftar pennen eller stirer inn i det uttrykkslause oppsynet til ein PC, verkar sjølvsagt tankar som desse ganske fjerne. Når Douglas Dunn set seg ned ved skrivebordet sitt med utsikt over Tay Estuary eller Anne Stevenson ser ein av sine utvalde landskap i eit glimt for sitt indre auge, er nok ingen av dei umiddelbart heimsøkt av poetikkens store spørsmål. Alt som er samla opp av trykk og emne kjennest nok som ei varig uro, men det kjem ikkje inn og styrer sjølve skriveprosessen. Rørsla går frå glede til visdom og ikkje vice versa. Lykka i ein kadens, kjedereaksjonen frå eit rim, tilfredsstillinga i ein etymologi, slikt går frydefullt og på ein måte autistisk for seg, i eit område med mentale prosessar skilde frå den kritiske sansen. Ja, dersom ein hugsar W. H. Audens berømte treeining av poetiske evner - å lage, å dømme, og å vite - ser det faktisk ut som om evna til å lage slik sett har ein autoritet til å styre over dei andre to.

[.....]


Seamus Heaney: Sansen for plassen og andre essays

Til norsk ved Grethe Fosse og Jon Fosse

Solum Forlag, Oslo 1996

ISBN 82-560-1059-2

http://no.wikipedia.org/wiki/Seamus_Heaney

http://nobelprizes.com/nobel/nobel.html

Article by Ola Larsmo: http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/heaney/index.html

 

 

15.09.2007

Hugen          Bokhylla